Nhiều chủ trang trại chăn nuôi hoang mang khi thấy heo bị tụ huyết trùng với biểu hiện sốt cao, khó thở và da xuất hiện những mảng tím đỏ bất thường, nhưng lại không chắc đây có phải đúng là bệnh tụ huyết trùng ở lợn hay không, và nên xử lý ra sao để tránh lây lan cả đàn. Trong bài viết này, Vietfarm sẽ giúp chủ trang trại hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết, bệnh tích khi mổ khám, cách phòng bệnh và phác đồ điều trị bệnh tụ huyết trùng ở lợn hiệu quả.
1. Bệnh tụ huyết trùng ở lợn là gì?
Bệnh tụ huyết trùng ở lợn là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn Gram âm Pasteurella multocida gây ra, tấn công chủ yếu vào đường hô hấp và hệ tuần hoàn của heo. Đây là dạng bệnh có sẵn mầm bệnh trong cơ thể heo khỏe mạnh, thường trú ngụ ở niêm mạc mũi và hạch amidan, chỉ bùng phát thành bệnh khi heo gặp điều kiện bất lợi.
Về bệnh tụ huyết trùng ở lợn thuộc loại bệnh gì, đây được xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm cấp tính hoặc mãn tính, có khả năng lây lan nhanh trong đàn và thường không xuất hiện đơn lẻ mà dễ ghép với các bệnh khác như suyễn, đóng dấu lợn, phó thương hàn hoặc dịch tả heo. Vì vậy việc chẩn đoán chính xác ngay từ đầu rất quan trọng để tránh nhầm lẫn và xử lý sai hướng.
Để nhận diện đúng bệnh tụ huyết trùng ở lợn ngay từ đầu, chủ trang trại cần nắm rõ những đặc điểm cốt lõi sau đây, vì đây chính là cơ sở để phân biệt bệnh với các bệnh truyền nhiễm khác có triệu chứng tương tự trên heo:
- Tác nhân gây bệnh: vi khuẩn Pasteurella multocida, Gram âm
- Vị trí trú ngụ ban đầu: niêm mạc mũi và hạch amidan của heo khỏe mạnh
- Mức độ nguy hiểm: tỷ lệ chết cao, đặc biệt ở thể cấp tính và quá cấp tính
- Khả năng ghép bệnh: dễ xảy ra cùng lúc với suyễn, dịch tả heo, phó thương hàn, đóng dấu lợn
Chính vì khả năng ghép bệnh cao và diễn tiến nhanh, chủ trang trại không nên tự kết luận heo chỉ bị tụ huyết trùng đơn thuần khi chưa loại trừ được các bệnh đi kèm, mà cần quan sát thêm bệnh tích khi mổ khám hoặc nhờ thú y hỗ trợ chẩn đoán để có hướng xử lý chính xác ngay từ đầu.
2. Nguyên nhân gây bệnh tụ huyết trùng ở lợn
Vi khuẩn Pasteurella multocida vốn đã tồn tại sẵn trong cơ thể nhiều con heo khỏe mạnh mà không gây bệnh. Vấn đề chỉ xảy ra khi đàn heo gặp các yếu tố bất lợi khiến sức đề kháng suy giảm, tạo điều kiện cho vi khuẩn nhân lên và gây bệnh.
- Thời tiết thay đổi đột ngột, đặc biệt vào thời điểm giao mùa hoặc mùa đông xuân khi độ ẩm cao
- Chuyển chuồng, nhập đàn mới gây stress cho heo
- Mật độ nuôi quá cao, chuồng trại ẩm thấp, thông gió kém
- Heo bị suy dinh dưỡng hoặc thay đổi khẩu phần ăn đột ngột
Bệnh chủ yếu xuất hiện ở heo trong giai đoạn vỗ béo từ 3 đến 8 tháng tuổi, tuy nhiên heo bị tụ huyết trùng vẫn có thể gặp ở mọi lứa tuổi nếu điều kiện chăn nuôi không đảm bảo. Bệnh lây lan theo hai con đường:
- Lây trực tiếp: từ heo bệnh sang heo khỏe qua tiếp xúc gần
- Lây gián tiếp: qua thức ăn, nước uống, dụng cụ chăn nuôi hoặc côn trùng trung gian như ruồi, muỗi, chuột
3. Triệu chứng nhận biết bệnh tụ huyết trùng ở lợn
Bệnh tụ huyết trùng ở lợn có thời gian ủ bệnh từ 1 đến 14 ngày, có khi chỉ vài giờ là heo đã bắt đầu xuất hiện triệu chứng. Bệnh biểu hiện qua hai thể chính, mức độ nguy hiểm khác nhau rõ rệt.
|
Thể bệnh |
Biểu hiện |
|
Thể cấp tính |
Sốt cao 40-42 độ C, bỏ ăn, khó thở, thở dốc kiểu ngồi thở như chó, vùng hầu và mặt sưng phù, tai và bụng xuất hiện mảng tím đỏ, nước mũi chảy có thể lẫn máu, chết nhanh trong 12-36 giờ, có khi kéo dài 5-10 ngày |
|
Thể mãn tính |
Heo gầy yếu dần, ho khan hoặc ho kéo dài, khó thở, ban đầu táo bón sau chuyển sang tiêu chảy, da xuất hiện các đám xuất huyết tím bầm ở tai, bụng, đùi và bẹn, có thể chết sau 1-2 tháng nếu không điều trị kịp thời |
4. Bệnh tích khi mổ khám heo bị tụ huyết trùng
Khi mổ khám heo chết do tụ huyết trùng, các tổn thương bên trong cơ thể thể hiện rất rõ mức độ nghiêm trọng của bệnh, giúp phân biệt với các bệnh truyền nhiễm khác trên heo.
- Phổi viêm nặng, màu đỏ sẫm, có fibrin và nhiều điểm xuất huyết
- Xoang ngực và xoang bao tim tích nước lẫn máu
- Hạch hầu họng và hạch màng treo ruột sưng to, tụ huyết
- Thận ứ máu đỏ sẫm, mổ ra có máu cục
- Lá lách sưng to, tụ huyết, xuất huyết ở nhiều cơ quan nội tạng khác
5. Cách phòng bệnh tụ huyết trùng cho đàn lợn
Vì mầm bệnh Pasteurella multocida vốn đã tồn tại sẵn trong cơ thể heo khỏe mạnh, việc phòng bệnh không chỉ dừng lại ở tiêu diệt vi khuẩn từ bên ngoài mà quan trọng hơn là loại bỏ các điều kiện khiến vi khuẩn có cơ hội bùng phát. Chủ trang trại cần kết hợp đồng thời ba nhóm biện pháp dưới đây để đạt hiệu quả phòng bệnh bền vững.
5.1 Vệ sinh và an toàn sinh học
Đây là nền tảng quan trọng nhất vì phần lớn các đợt bùng phát tụ huyết trùng đều liên quan đến chuồng trại không đảm bảo hoặc quy trình nhập đàn thiếu kiểm soát.
- Áp dụng mô hình cùng vào cùng ra cho từng lứa nuôi, tránh để heo nhiều lứa tuổi sống chung một khu vực
- Heo mới mua về cần nuôi cách ly riêng từ 15-20 ngày trước khi nhập đàn, theo dõi sát biểu hiện sức khỏe trong thời gian này
- Vệ sinh, khử trùng chuồng trại định kỳ, đảm bảo thông thoáng, mật độ nuôi hợp lý, tránh chuồng ẩm thấp đọng nước
- Thu gom phân, rác và chất thải thường xuyên, không để tồn đọng trong chuồng
- Hạn chế người, phương tiện và vật lạ ra vào khu vực chăn nuôi, có hố sát trùng tại cổng ra vào
- Sau mỗi đợt nuôi, để trống chuồng một thời gian sau khi đã vệ sinh khử trùng kỹ trước khi nhập lứa mới
5.2 Tiêm vaccine phòng bệnh
Tiêm vaccine là biện pháp phòng bệnh chủ động và mang lại hiệu quả cao nhất trong việc kiểm soát tụ huyết trùng trên diện rộng, đặc biệt tại những khu vực đã từng xảy ra dịch.
- Mũi đầu tiên: tiêm khi heo được 45-50 ngày tuổi
- Mũi nhắc lại: cứ 6 tháng tiêm nhắc lại một lần trong suốt vòng đời chăn nuôi
- Ở khu vực thường xuyên có dịch: nên tiêm nhắc lại lần hai sau mũi đầu khoảng 3-4 tuần, sau đó mới chuyển sang lịch 6 tháng một lần
- Trước và sau khi tiêm vaccine, nên bổ sung vitamin 3-5 ngày để hạn chế phản ứng phụ và giúp heo đáp ứng miễn dịch tốt hơn
Chủ trang trại nên ghi chép lại lịch tiêm cho từng lứa heo để tránh bỏ sót mũi nhắc, vì hiệu lực bảo hộ của vaccine sẽ giảm dần theo thời gian nếu không tiêm nhắc đúng lịch.
5.3 Tăng cường sức đề kháng cho đàn heo
Ngay cả khi đã tiêm vaccine đầy đủ, đàn heo vẫn có thể mắc bệnh nếu sức đề kháng suy giảm mạnh trong các giai đoạn stress. Vì vậy, chủ động bổ sung dinh dưỡng đúng thời điểm là bước không thể bỏ qua.
- Bổ sung điện giải và vitamin nhóm B, C trước và sau các giai đoạn heo dễ stress như chuyển chuồng, thay đổi thời tiết, sau tiêm vaccine hoặc sau vận chuyển
- Đảm bảo khẩu phần ăn đầy đủ dinh dưỡng, tránh thay đổi thức ăn đột ngột
- Theo dõi nhiệt độ và độ ẩm chuồng nuôi, điều chỉnh kịp thời khi thời tiết chuyển mùa vì đây là thời điểm bệnh dễ bùng phát nhất
6. Phác đồ điều trị bệnh tụ huyết trùng ở lợn: Quy tắc 3 Bước, 5 Đúng
Vì tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Gram âm và bệnh có thể diễn tiến rất nhanh ở thể cấp tính, nguyên tắc điều trị hàng đầu là phát hiện sớm, cách ly ngay, đồng thời phối hợp đồng thời nhiều nhóm thuốc theo đúng quy trình 3 bước, thay vì chỉ dùng kháng sinh đơn lẻ.
6.1 Bước 1: Vệ sinh, sát trùng và cách ly
- Cách ly ngay heo có triệu chứng nghi ngờ khỏi đàn khỏe, chuyển sang khu vực riêng biệt
- Phun sát trùng chuồng trại mỗi ngày trong suốt quá trình điều trị để hạn chế vi khuẩn phát tán
- Tăng độ thông thoáng chuồng nuôi, giảm mật độ heo trong khu vực điều trị
6.2 Bước 2: Dùng thuốc điều trị
Ưu tiên các nhóm kháng sinh có tác dụng tốt trên vi khuẩn Gram âm như nhóm Aminoglycoside, Lincosamide hoặc Beta-lactam để diệt nguyên nhân, kết hợp thuốc hạ sốt, kháng viêm để chữa triệu chứng, dùng đủ liều đủ ngày theo hướng dẫn, tuyệt đối không ngưng thuốc giữa chừng dù heo có dấu hiệu cải thiện sớm.
- Liệu trình điều trị thông thường kéo dài 3-5 ngày liên tục
- Nếu sau 2-3 ngày không thấy cải thiện rõ, cần đổi sang kháng sinh khác hoặc liên hệ thú y để xét nghiệm xác định độ nhạy kháng sinh
- Không tự ý phối hợp nhiều loại kháng sinh cùng lúc khi chưa có chỉ định chuyên môn
6.3 Bước 3: Thuốc bổ trợ và phục hồi
- Nâng cao sức đề kháng: bổ sung vitamin nhóm B, C và chất điện giải để heo giảm đau, hạ nhiệt và ăn uống trở lại sớm hơn
- Phục hồi thể trạng: với heo bỏ ăn hoàn toàn, có thể cho uống bổ sung glucose hoặc dung dịch điện giải để tránh mất nước, kiệt sức, giúp heo mau lấy lại sức sau điều trị
Chủ trang trại cần điều trị cho toàn đàn ngay khi phát hiện ca bệnh đầu tiên, không chỉ điều trị riêng lẻ con đã có triệu chứng rõ, vì mầm bệnh có thể đã lây sang những con khác trong đàn nhưng chưa kịp biểu hiện ra bên ngoài. Việc trộn kháng sinh liều phòng vào thức ăn cho cả đàn trong vài ngày sau khi phát hiện ca bệnh đầu tiên sẽ giúp hạn chế đáng kể số ca mắc mới.
6.4 Nguyên tắc 5 đúng khi dùng thuốc
- Đúng thuốc: xác định đúng bệnh do vi khuẩn Gram âm để chọn đúng nhóm kháng sinh, tránh dùng nhầm nhóm kém hiệu quả
- Đúng thời điểm: điều trị ngay khi phát hiện dấu hiệu đầu tiên, càng sớm càng tăng khả năng cứu chữa cho heo
- Đúng liều lượng: theo đúng khuyến cáo trên bao bì, không dùng thiếu liều gây nhờn thuốc hoặc quá liều gây độc cho heo
- Đúng đường dùng: tiêm bắp, tiêm dưới da hoặc trộn thức ăn theo đúng hướng dẫn của từng loại thuốc
- Đúng liệu trình: dùng đủ 3-5 ngày liên tục, không tự ý dừng thuốc sớm ngay khi heo có dấu hiệu giảm triệu chứng
Trong quá trình xây dựng phác đồ, chủ trang trại có thể cân nhắc thêm Gentamycin 10% hoặc Lincomycin 10% khi cần kháng sinh tác dụng trên vi khuẩn Gram âm; Flunixin để hỗ trợ hạ sốt, giảm viêm cho heo bệnh; hoặc ADE B.Complex để bổ sung vitamin, trợ sức trợ lực trong giai đoạn heo hồi phục, đặc biệt trộn định kỳ Elan® C12 để nâng cao sức đề kháng.
7. Những lưu ý khi chăm sóc lợn mắc bệnh tụ huyết trùng
Bên cạnh việc dùng đúng thuốc, cách chăm sóc trong suốt quá trình điều trị ảnh hưởng rất lớn đến khả năng hồi phục của heo. Nhiều trường hợp heo không khỏi bệnh dù đã dùng đúng kháng sinh chỉ vì khâu chăm sóc và theo dõi chưa được chú trọng đúng mức.
7.1 Theo dõi trong quá trình điều trị
- Theo dõi sát tình trạng heo trong 2-3 ngày đầu điều trị, ghi nhận diễn biến ăn uống, thân nhiệt và mức độ khó thở mỗi ngày
- Đảm bảo chuồng trại luôn khô ráo, thông thoáng trong suốt quá trình điều trị, tránh gió lùa trực tiếp vào heo bệnh
- Cung cấp thức ăn mềm, dễ tiêu hóa cho heo bỏ ăn hoặc ăn kém, đảm bảo nước uống sạch luôn sẵn có
- Không trộn lẫn heo bệnh với heo khỏe dù đã có dấu hiệu thuyên giảm, chỉ nhập đàn trở lại khi hết hẳn triệu chứng và đã qua thời gian theo dõi an toàn
- Ghi chép lại loại thuốc, liều lượng và ngày điều trị cho từng con để tránh dùng sai liều hoặc bỏ sót mũi tiêm
7.2 Xử lý môi trường sau khi có ca bệnh
- Khử trùng toàn bộ khu vực chuồng trại, dụng cụ chăn nuôi và phương tiện vận chuyển sau khi phát hiện ca bệnh
- Xử lý riêng phân, chất thải và xác heo chết theo đúng quy định thú y, không thải trực tiếp ra môi trường xung quanh
- Theo dõi thêm những con heo cùng chuồng với ca bệnh trong ít nhất 1-2 tuần sau khi ca bệnh cuối cùng đã khỏi, vì mầm bệnh có thể ủ trong cơ thể trước khi phát bệnh
7.3 Khi nào cần liên hệ bác sĩ thú y
Dù bệnh tụ huyết trùng có thể điều trị tại trại trong nhiều trường hợp, chủ trang trại vẫn cần chủ động liên hệ thú y ngay khi gặp các tình huống sau, vì càng can thiệp muộn thì tỷ lệ cứu sống càng thấp:
- Heo không cải thiện sau 2-3 ngày dùng kháng sinh đúng liều
- Tỷ lệ chết trong đàn tăng nhanh bất thường, vượt quá mức thông thường của một đợt điều trị
- Heo xuất hiện thêm triệu chứng thần kinh, khó thở nghiêm trọng hoặc da chuyển tím tái toàn thân
- Nghi ngờ bệnh ghép với các bệnh truyền nhiễm khác như dịch tả heo, đóng dấu lợn mà chưa xác định được chính xác
8. Kết luận
Bệnh tụ huyết trùng ở lợn tuy nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu chủ trang trại chủ động phòng bệnh bằng vệ sinh chuồng trại, tiêm vaccine đúng lịch và phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường trên đàn heo. Khi bệnh đã xảy ra, việc cách ly kịp thời và điều trị đúng phác đồ sẽ quyết định phần lớn khả năng cứu chữa cho đàn.
Nếu chủ trang trại cần tư vấn thêm về cách nhận biết hoặc xây dựng phác đồ phòng và điều trị bệnh tụ huyết trùng phù hợp với điều kiện trại nhà mình, đội ngũ kỹ thuật của Vietfarm luôn sẵn sàng đồng hành cùng chủ trang trại để bảo vệ đàn heo khỏe mạnh, hạn chế thiệt hại kinh tế.
9. Câu hỏi thường gặp
9.1 Bệnh tụ huyết trùng ở lợn thuộc loại bệnh gì và có nguy hiểm không?
Bệnh tụ huyết trùng ở lợn thuộc nhóm bệnh truyền nhiễm cấp tính hoặc mãn tính do vi khuẩn Pasteurella multocida gây ra. Bệnh khá nguy hiểm vì tỷ lệ chết cao ở thể cấp tính, có thể khiến heo chết trong vòng 12-36 giờ nếu không phát hiện và xử lý kịp thời.
9.2 Heo bị tụ huyết trùng có lây sang người hay không?
Vi khuẩn Pasteurella multocida chủ yếu gây bệnh trên động vật, nguy cơ lây sang người rất thấp trong điều kiện chăn nuôi thông thường. Tuy nhiên chủ trang trại vẫn nên dùng đồ bảo hộ khi tiếp xúc, xử lý heo bệnh hoặc heo chết để đảm bảo an toàn.
9.3 Bệnh tụ huyết trùng ở lợn kéo dài bao lâu thì khỏi?
Nếu phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ ở thể cấp tính, heo có thể cải thiện sau 3-5 ngày dùng kháng sinh. Thể mãn tính thường kéo dài hơn, cần theo dõi sát và có thể mất vài tuần để heo hồi phục hoàn toàn.
9.4 Có thể phân biệt bệnh tụ huyết trùng với dịch tả heo bằng cách nào?
Cả hai bệnh đều gây sốt cao và xuất huyết trên da nên dễ nhầm lẫn. Tụ huyết trùng thường có biểu hiện khó thở, sưng phù vùng hầu rõ rệt hơn, trong khi dịch tả heo có xu hướng lây lan nhanh hơn trong toàn đàn. Để chẩn đoán chính xác, chủ trang trại nên kết hợp quan sát triệu chứng, bệnh tích khi mổ khám và xét nghiệm xác định mầm bệnh.
9.5 Tiêm vaccine phòng tụ huyết trùng cho heo con vào thời điểm nào là phù hợp?
Mũi tiêm đầu tiên thường được khuyến cáo khi heo con được 45-50 ngày tuổi, sau đó tiêm nhắc lại định kỳ 6 tháng một lần. Ở vùng thường xuyên có dịch, nên tiêm nhắc lại lần hai sau mũi đầu khoảng 3-4 tuần.
