Đàn lợn mới cai sữa được vài tuần thì bắt đầu có con đi phân vàng lỏng, phân có mùi hôi và lẫn những mảng nhầy. Mỗi đợt tiêu chảy kéo dài vài ngày rồi tạm ngừng, nhưng chỉ ít lâu sau lại tái phát, khiến đàn lớn không đều. Đến một ngày, trong ô xuất hiện vài con sốt cao, tai tím tái và chết rất nhanh. Lúc này, nhiều chủ trại lo ngại dịch tả lợn châu Phi, nhưng một nguyên nhân thường gặp khác ở lứa tuổi này là bệnh phó thương hàn.
Bệnh phó thương hàn ở lợn là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn Salmonella gây ra, thường gặp ở lợn từ sau cai sữa đến khoảng 5 tháng tuổi. Bệnh chủ yếu biểu hiện ở đường tiêu hóa với triệu chứng tiêu chảy. Trong những trường hợp nặng, vi khuẩn có thể xâm nhập vào máu và gây nhiễm khuẩn toàn thân, làm lợn sốt cao và chết nhanh.
1. Bệnh phó thương hàn gây thiệt hại như thế nào?
Thiệt hại lớn nhất của bệnh phó thương hàn nằm ở việc đàn lợn tiêu chảy kéo dài và tái phát nhiều lần. Theo Merck Veterinary Manual, mỗi đợt tiêu chảy ở từng con thường kéo dài 3–7 ngày và có thể tái phát. Sau mỗi đợt, lợn chậm lớn, đàn không đồng đều, và trại phải kéo dài thời gian nuôi để lợn đạt trọng lượng xuất chuồng.
Ở những con bệnh nặng, khi vi khuẩn gây nhiễm khuẩn toàn thân, lợn sốt cao 40,5–41,5°C và có thể chết trong vòng 24–48 giờ (nguồn: Merck Veterinary Manual). Một số con khỏi bệnh nhưng để lại di chứng hẹp trực tràng, khiến lợn chướng bụng, còi cọc và thường phải loại thải.
Ngoài thiệt hại trực tiếp cho trại, Salmonella còn là vi khuẩn có thể lây sang người qua thực phẩm. Vì vậy, kiểm soát tốt bệnh phó thương hàn cũng là một phần trong việc đảm bảo an toàn cho sản phẩm thịt lợn mà trại cung cấp ra thị trường.
2. Nguyên nhân và đường lây truyền
Bệnh phó thương hàn do vi khuẩn Salmonella enterica gây ra. Trên lợn, các chủng thường gặp là Salmonella Choleraesuis, Salmonella Typhimurium và một biến thể của Typhimurium có ký hiệu 4,[5],12:i:-. Theo Merck Veterinary Manual, biến thể này hiện là chủng phổ biến nhất được phân lập từ lợn bệnh.
Nguồn lây chính trong trại là những con lợn mang trùng. Đây là những con trông hoàn toàn khỏe mạnh nhưng vẫn mang vi khuẩn trong đường ruột và thải mầm bệnh ra phân từng đợt (nguồn: Merck Veterinary Manual). Khi trại nhập lợn giống hoặc lợn con từ nguồn không rõ tình trạng sức khỏe, vi khuẩn có thể theo những con mang trùng này vào trại mà chủ trại không hề hay biết. Ngoài ra, chuột, thức ăn bị nhiễm khuẩn và chuồng trại không được vệ sinh kỹ cũng là những đường lây quan trọng.
Bệnh thường bùng phát khi lợn bị stress, chẳng hạn như lúc cai sữa, chuyển chuồng, nhập đàn, vận chuyển hoặc khi thời tiết thay đổi đột ngột. Vì vậy, giai đoạn sau cai sữa là thời điểm chủ trại cần theo dõi sát nhất.
3. Triệu chứng của bệnh phó thương hàn
3.1. Biểu hiện thường gặp ở đường tiêu hóa
Phần lớn lợn mắc phó thương hàn có biểu hiện ở đường tiêu hóa. Lợn sốt, giảm ăn và đi phân lỏng màu vàng, trong phân có lẫn những mảng niêm mạc ruột bị hoại tử (nguồn: Merck Veterinary Manual). Tiêu chảy có thể kéo dài nhiều ngày, sau đó tạm ngừng và tái phát. Những con tiêu chảy nhiều trở nên gầy, mất nước và lông xù.
3.2. Khi bệnh nặng: nhiễm khuẩn toàn thân
Trong những trường hợp nặng, vi khuẩn từ đường ruột lan vào máu và gây nhiễm khuẩn toàn thân, còn gọi là bại huyết. Lợn sốt cao, lờ đờ, bỏ ăn hoàn toàn, da ở tai, mõm và các đầu mút chuyển màu tím tái, và có thể chết nhanh. Với chủng Salmonella Choleraesuis, lợn còn có thể bị viêm phổi, ho nông và thở khó (nguồn: Merck Veterinary Manual).
3.3. Di chứng sau khi khỏi bệnh
Những con đã qua khỏi bệnh thường chậm lớn hơn so với đàn. Một số con bị hẹp trực tràng, khiến bụng chướng to dần và lợn còi cọc (nguồn: Merck Veterinary Manual). Những con này nên được loại thải sớm để không tiếp tục làm nguồn mang trùng trong đàn.
4. Chẩn đoán phân biệt: tiêu chảy chưa chắc là phó thương hàn
Một con lợn tiêu chảy hoặc sốt cao, tím tai có thể do nhiều bệnh khác nhau gây ra. Vì vậy, chủ trại không nên kết luận ngay là phó thương hàn chỉ dựa trên một triệu chứng. Cách làm đúng là bắt đầu từ triệu chứng, liệt kê những bệnh có thể gây ra triệu chứng đó, đối chiếu các dấu hiệu định hướng, sau đó xác nhận bằng xét nghiệm.
Bảng dưới đây tổng hợp hai nhóm triệu chứng thường gặp và các bệnh mà chủ trại cần cân nhắc khi nghi đàn mắc phó thương hàn.
| Triệu chứng thấy ở trại | Các bệnh cần phân biệt | Dấu hiệu giúp định hướng |
| Lợn sau cai sữa và lợn choai tiêu chảy | Phó thương hàn, tiêu chảy do E. coli, viêm hồi tràng (do Lawsonia), hồng lỵ (do Brachyspira) | Phó thương hàn thường có phân vàng lẫn mảng niêm mạc hoại tử và hay tái phát. Hồng lỵ thường làm phân lẫn nhiều máu và nhầy. Viêm hồi tràng hay gặp ở lợn choai, lợn thịt với phân sệt và lợn còi dần |
| Lợn sốt cao, tím tai, chết nhanh | Phó thương hàn thể nặng, dịch tả lợn châu Phi, dịch tả lợn cổ điển, đóng dấu son | Các bệnh này rất khó phân biệt bằng mắt thường. Riêng đóng dấu son thường có những mảng đỏ trên da. Bắt buộc phải xét nghiệm để xác định nguyên nhân |
Danh sách bệnh cần phân biệt theo Merck Veterinary Manual; dấu hiệu định hướng được tổng hợp từ Merck và kinh nghiệm thực tế của Vietfarm.
Các dấu hiệu trong bảng chỉ có giá trị định hướng ban đầu. Đặc biệt, khi đàn có lợn sốt cao, tím tai và chết nhanh, chủ trại phải loại trừ dịch tả lợn châu Phi trước tiên. Trong trường hợp này, trại cần báo ngay cho cơ quan thú y, không tự điều trị và không bán chạy lợn bệnh.
Để xác nhận bệnh phó thương hàn, trại cần gửi mẫu phân, mẫu ruột hoặc hạch màng treo ruột tới cơ quan thú y hoặc phòng xét nghiệm. Các phương pháp thường dùng là nuôi cấy vi khuẩn và PCR (nguồn: Merck Veterinary Manual). Chủ trại nên yêu cầu làm thêm kháng sinh đồ, vì kết quả này giúp chọn đúng loại kháng sinh còn tác dụng với chủng vi khuẩn trong trại.
5. Bệnh tích khi mổ khám
Khi mổ khám lợn chết do phó thương hàn, tổn thương tập trung chủ yếu ở phần cuối ruột non và ruột già. Thành ruột bị viêm, dày lên từng đoạn, niêm mạc phủ một lớp hoại tử và có thể có các ổ loét. Hạch màng treo ruột sưng to và phù nề. Với chủng Salmonella Typhisuis, niêm mạc ruột có thể xuất hiện những vết loét hình cúc áo (nguồn: Merck Veterinary Manual).
6. Xử lý khi đàn mắc phó thương hàn
Các sản phẩm được nêu trong phần này là thuốc thú y kê đơn. Nội dung dưới đây mang tính tham khảo chuyên môn. Việc chẩn đoán, lựa chọn thuốc, liều dùng và thời gian điều trị cần tuân thủ nhãn thuốc và hướng dẫn của người hành nghề thú y.
6.1. Với lợn bệnh nặng có biểu hiện toàn thân
Với những con sốt cao, bỏ ăn, có biểu hiện nhiễm khuẩn toàn thân, Vietfarm ưu tiên sử dụng Flornixin dạng tiêm. Mỗi ml Flornixin chứa Florfenicol 300 mg và Flunixin 16,5 mg. Florfenicol là kháng sinh có chỉ định với Salmonella, còn Flunixin giúp hạ sốt và giảm viêm, nhờ đó lợn nhanh chóng ăn uống trở lại.
Bảng dưới đây là cách dùng Flornixin mà Vietfarm khuyến cáo cho lợn bệnh nặng.
| Sản phẩm | Liều dùng | Đường dùng | Lưu ý |
| Flornixin | 1 ml cho 15–20 kg thể trọng mỗi lần | Tiêm bắp | Lặp lại sau 48–60 giờ nếu cần, sau khi đã đánh giá đáp ứng của lợn |
Trong trường hợp cần một kháng sinh tiêm khác, trại có thể cân nhắc Nasher Fur (Ceftiofur) nếu phù hợp với chỉ định và độ nhạy của vi khuẩn. Vietfarm không khuyến cáo phối hợp nhiều kháng sinh ngay từ đầu khi chưa có cơ sở chuyên môn rõ ràng. Thời gian ngưng thuốc trước khi giết mổ phải thực hiện đúng theo nhãn sản phẩm.
6.2. Với cả ô lợn đang tiêu chảy
Khi nhiều con trong ô cùng tiêu chảy, trại nên điều trị cho cả nhóm bằng đường uống. Vietfarm ưu tiên Flo-Dox 150 W.S.P, sản phẩm phối hợp Florfenicol 100 mg và Doxycycline 50 mg trong mỗi gram. Bảng dưới đây là liều Flo-Dox 150 cho lợn theo nhãn sản phẩm, trại chỉ chọn một trong ba cách dùng.
| Cách dùng | Liều cho lợn | Thời gian dùng |
| Tính theo thể trọng | 1 g cho 10–20 kg thể trọng | Liên tục 3–5 ngày |
| Trộn vào thức ăn | 1 g cho 7,5 kg thức ăn | Liên tục 3–5 ngày |
| Pha vào nước uống | 1 g cho 7,5 lít nước | Liên tục 3–5 ngày |
Tùy nguyên nhân, mức độ bệnh và đáp ứng thực tế tại trại, các sản phẩm Flocol 300 Oral, Colipoly Max hoặc Doli500 có thể được cân nhắc thay thế. Tuy nhiên, trại chỉ nên chọn một kháng sinh, không dùng đồng thời Flo-Dox 150 với các sản phẩm này. Sau khi dùng, trại cần đánh giá đáp ứng của đàn và điều chỉnh khi cần thiết.
6.3. Các biện pháp hỗ trợ đi kèm
Song song với kháng sinh, trại cần bù nước và điện giải cho lợn, đặc biệt là những con tiêu chảy nhiều hoặc đã có dấu hiệu mất nước. Khi lợn tiêu chảy quá nhiều, bác sĩ thú y có thể chỉ định thêm thuốc giảm nhu động ruột như atropin để hỗ trợ kiểm soát tiêu chảy.
Trong và sau quá trình điều trị, trại nên bổ sung Nevaprotic để giúp ổn định hệ vi sinh đường ruột và phục hồi chức năng tiêu hóa. Nevaprotic chứa các chủng lợi khuẩn Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis. Liều dùng cho lợn theo nhãn là 100 g pha cho 200–300 lít nước uống, hoặc 100 g trộn cho 300–500 kg thức ăn.
7. Phòng bệnh phó thương hàn
Vì nguồn lây chính là lợn mang trùng và môi trường, phòng bệnh phó thương hàn cần dựa trên an toàn sinh học và quản lý đàn tốt. Chủ trại nên thực hiện những biện pháp dưới đây.
- Trại nhập lợn giống và lợn con từ nguồn rõ ràng, có thời gian cách ly trước khi nhập đàn.
- Trại áp dụng nguyên tắc cùng vào cùng ra theo từng ô hoặc từng dãy chuồng, sau mỗi lứa phải vệ sinh, sát trùng và để trống chuồng.
- Trại diệt chuột định kỳ và bảo quản thức ăn kín, tránh chuột và chim tiếp cận.
- Trại sát trùng chuồng, dụng cụ và lối đi bằng Protectol, dung dịch chứa Glutaraldehyde và Benzalkonium chloride có tác dụng diệt vi khuẩn, virus, nấm và bào tử vi khuẩn.
- Trại giảm stress cho lợn trong giai đoạn cai sữa, chuyển chuồng và vận chuyển.
Về vaccine, Vietfarm khuyến cáo chủ động tiêm phòng phó thương hàn cho lợn con, đặc biệt ở những trại đã từng có bệnh hoặc có nguy cơ cao. Lịch tiêm cụ thể cần căn cứ vào loại vaccine mà trại sử dụng và hướng dẫn trên nhãn của nhà sản xuất, vì mỗi loại vaccine có lịch tiêm khác nhau.
Chủ trại cũng cần lưu ý rằng từ ngày 01/01/2026, việc dùng kháng sinh để phòng bệnh trong chăn nuôi đã bị cấm hoàn toàn (nguồn: Nghị định 13/2020/NĐ-CP). Trại không nên trộn kháng sinh vào thức ăn để phòng phó thương hàn, mà cần tập trung vào an toàn sinh học, vaccine và chăm sóc đường ruột cho lợn.
8. Câu hỏi thường gặp
Bệnh phó thương hàn ở lợn có lây sang người không?
Có. Salmonella là vi khuẩn có thể lây sang người, chủ yếu qua thực phẩm bị nhiễm khuẩn. Người chăm sóc lợn bệnh nên đeo găng tay, rửa tay sạch sau khi tiếp xúc, và trại không được bán lợn bệnh ra thị trường.
Lợn đã khỏi bệnh phó thương hàn có còn mang trùng không?
Có thể còn. Một số con sau khi khỏi bệnh vẫn mang vi khuẩn trong đường ruột và thải mầm bệnh ra ngoài từng đợt. Đây là lý do trại nên loại thải những con còi cọc, chậm lớn sau bệnh và duy trì vệ sinh chuồng trại thường xuyên.
Làm sao phân biệt phó thương hàn với dịch tả lợn châu Phi?
Chủ trại không thể phân biệt chắc chắn hai bệnh này bằng mắt thường khi lợn sốt cao, tím tai và chết nhanh. Trong trường hợp này, trại phải báo ngay cho cơ quan thú y và gửi mẫu xét nghiệm, tuyệt đối không tự điều trị hay bán chạy lợn bệnh.
Vì sao đàn lợn đã dùng kháng sinh mà tiêu chảy vẫn tái phát?
Có thể chủng vi khuẩn trong trại đã kháng với kháng sinh đang dùng, hoặc nguồn lây từ lợn mang trùng và môi trường chưa được kiểm soát. Trại nên gửi mẫu làm kháng sinh đồ để chọn đúng thuốc, đồng thời tăng cường vệ sinh, diệt chuột và áp dụng cùng vào cùng ra.
Đàn lợn của anh/chị đang tiêu chảy kéo dài sau cai sữa hoặc có con sốt cao, tím tai? Anh/chị có thể nhắn Zalo cho Vietfarm để được tư vấn cách khoanh vùng nguyên nhân và hướng xử lý phù hợp với tình hình thực tế của trại. Dịch vụ tư vấn miễn phí và phản hồi trong giờ hành chính.
Zalo: 0898.286.345
