Đàn gà 4–5 tuần tuổi về đêm nghe tiếng khò khè rải rác khắp chuồng. Sáng ra, vài con chảy nước mũi, mắt ướt và có bọt ở khóe mắt. Đàn vẫn ăn nhưng lớn chậm và tốn cám hơn. Nhiều chủ trại cho uống kháng sinh vài ngày, thấy đỡ thì ngưng, rồi chỉ một thời gian sau bệnh lại quay lại, có khi nặng hơn lần trước. Đó là kiểu diễn biến rất đặc trưng của bệnh CRD.
Bệnh CRD (Chronic Respiratory Disease), còn gọi là bệnh hô hấp mãn tính hay bệnh hen gà, là bệnh do vi khuẩn Mycoplasma gallisepticum (MG) gây ra. Bệnh tiến triển chậm, gây viêm đường hô hấp trên, viêm túi khí, làm gà chậm lớn và gà đẻ giảm sản lượng trứng. Khi ghép thêm vi khuẩn E. coli, bệnh chuyển thành thể CCRD với tỷ lệ chết cao hơn nhiều.
1. Bệnh CRD gây thiệt hại như thế nào?
Bệnh CRD ít khi làm gà chết hàng loạt nếu không ghép với bệnh khác, nhưng gây thiệt hại âm thầm và kéo dài. Theo Merck Veterinary Manual, bệnh có tỷ lệ mắc cao trong đàn, còn tỷ lệ chết thấp khi chỉ có Mycoplasma. Tỷ lệ chết tăng mạnh khi đàn bị ghép thêm E. coli hoặc virus hô hấp.
Với gà thịt, bệnh làm gà chậm lớn, tăng tiêu tốn thức ăn, và khi xảy ra CCRD thì nhiều thân thịt bị loại thải lúc giết mổ do viêm túi khí, viêm bao tim, viêm bao gan. Với gà đẻ, gà thường không có triệu chứng rõ ràng nhưng số trứng của mỗi mái trong cả chu kỳ đẻ giảm xuống. Với gà giống, thiệt hại lớn nhất là đàn bố mẹ truyền mầm bệnh qua trứng sang gà con, khiến các trại mua giống bị bệnh ngay từ đầu.
2. Nguyên nhân và đường lây truyền
Mycoplasma gallisepticum là một loại vi khuẩn đặc biệt không có thành tế bào. Đặc điểm này khiến các kháng sinh tác động lên thành tế bào như nhóm penicillin không có hiệu quả với MG, điều mà chủ trại cần biết khi chọn thuốc.
Theo Merck Veterinary Manual, MG lây theo hai đường chính. Đường thứ nhất là lây qua trứng từ đàn giống đã nhiễm bệnh sang gà con. Đường thứ hai là lây ngang từ gà bệnh sang gà khỏe qua giọt bắn khi gà hắt hơi, qua dụng cụ, giày dép và người ra vào chuồng. Gà và đàn gà đã nhiễm MG sẽ mang trùng suốt đời. Mầm bệnh nằm im trong cơ thể gà và bùng phát thành bệnh khi gà gặp stress như chuyển đàn, thay đổi thời tiết, mật độ nuôi cao, hay chuồng nhiều khí amoniac.
3. Triệu chứng của bệnh CRD
Biểu hiện của bệnh CRD khác nhau theo loại gà và theo việc bệnh có bị ghép với E. coli hay không. Chủ trại cần nắm rõ từng trường hợp để không bỏ sót bệnh ở những đàn có triệu chứng mờ nhạt.
3.1. Trên gà thịt
Gà thịt mắc CRD thường khò khè, nhất là về đêm khi chuồng yên tĩnh. Gà chảy nước mũi, chảy nước mắt, khóe mắt có bọt, một số con sưng mặt nhẹ. Đàn vẫn ăn nhưng lớn chậm, độ đồng đều kém và tiêu tốn thức ăn tăng lên.
3.2. Trên gà đẻ và gà giống
Trên gà đẻ và gà giống, triệu chứng hô hấp thường không rõ ràng. Dấu hiệu chủ trại dễ nhận thấy nhất là sản lượng trứng của đàn không đạt đỉnh như kỳ vọng, hoặc giảm dần trong chu kỳ. Với đàn giống, việc bệnh lây qua trứng có nghĩa là gà con nở ra đã mang mầm bệnh.
3.3. Thể CCRD khi ghép với E. coli
Khi đàn mắc CRD bị nhiễm thêm E. coli, bệnh chuyển sang thể CCRD. Gà ủ rũ, khó thở rõ, bỏ ăn và tỷ lệ chết tăng lên đáng kể. Đây là giai đoạn chủ trại phải xử lý quyết liệt, vì thiệt hại tăng rất nhanh nếu chậm trễ.
4. Bệnh tích khi mổ khám
Mổ khám giúp chủ trại phân biệt CRD đơn thuần với CCRD, từ đó chọn đúng hướng xử lý. Ở CRD đơn thuần, chủ trại sẽ thấy viêm xoang, khí quản có dịch nhầy, và túi khí bị đục, có bọt hoặc có bã đậu màu vàng. Ở thể CCRD, lớp màng fibrin màu trắng vàng bao phủ quanh tim và gan, túi khí dày đục, nhiều bã đậu.
5. Chẩn đoán phân biệt bệnh CRD
Gà khò khè, chảy nước mũi không đồng nghĩa với CRD, vì nhiều bệnh hô hấp khác có biểu hiện tương tự. Chủ trại cần đối chiếu theo tốc độ lây, tỷ lệ chết và bệnh tích như bảng dưới đây trước khi kết luận.
| Bệnh cần phân biệt | Dấu hiệu giúp định hướng |
| Bệnh CRD | Tiến triển chậm, khò khè kéo dài nhiều tuần, tỷ lệ chết thấp; túi khí đục, có bọt hoặc bã đậu |
| Bệnh IB | Lây cực nhanh, gần như cả đàn mắc trong 1–2 ngày; gà đẻ có trứng méo, lòng trắng loãng |
| Bệnh Newcastle | Tỷ lệ chết cao, có triệu chứng thần kinh, phân xanh; dạ dày tuyến xuất huyết |
| Bệnh ILT | Gà vươn cổ khạc ra máu, vết máu trên vách chuồng; khí quản có màng giả vàng |
| Bệnh ORT | Gà khó thở, vẩy mỏ; phổi viêm có mủ vàng, túi khí viêm |
| Bệnh Coryza | Sưng mặt rõ, chảy dịch mũi có mùi hôi, bệnh lây nhanh trong đàn |
| Bệnh cúm gia cầm | Chết nhanh, tỷ lệ chết cao; mào tích tím tái, da chân xuất huyết |
Để xác nhận, chủ trại nên gửi mẫu tới cơ quan thú y hoặc phòng xét nghiệm. Theo Merck Veterinary Manual, PCR từ dịch ngoáy họng, xoang, khí quản hoặc túi khí là phương pháp xác định MG nhanh. Xét nghiệm huyết thanh học (ngưng kết nhanh, ELISA) dùng để giám sát đàn, còn phản ứng HI dùng để khẳng định kết quả. Chủ trại có thể đọc thêm bài bệnh ILT và bệnh IB để so sánh.
6. Vì sao bệnh CRD hay tái phát?
Bệnh CRD tái phát vì kháng sinh chỉ giúp giảm triệu chứng và giảm lượng mầm bệnh, chứ không loại bỏ hoàn toàn Mycoplasma khỏi cơ thể gà. Gà đã nhiễm mang trùng suốt đời, nên mỗi khi đàn gặp stress, mầm bệnh lại có cơ hội bùng phát.
Bên cạnh đó, môi trường chuồng nuôi là yếu tố quyết định. Chuồng bí, nhiều bụi và khí amoniac làm tổn thương niêm mạc đường hô hấp, tạo điều kiện cho cả Mycoplasma và E. coli phát triển. Vì vậy, nếu trại chỉ dùng thuốc mà không cải thiện thông thoáng, giảm mật độ và giữ chất độn chuồng khô, bệnh gần như chắc chắn sẽ quay lại.
7. Xử lý khi đàn gà mắc bệnh CRD
Xử lý CRD cần kết hợp kháng sinh có tác dụng với Mycoplasma, sản phẩm long đờm, và cải thiện môi trường chuồng nuôi. Theo Merck Veterinary Manual, các kháng sinh nhóm macrolide (như tylosin, tilmicosin) và nhóm tetracycline có hiệu quả với MG.
Bảng dưới đây gợi ý các sản phẩm Vietfarm phù hợp, với liều theo nhãn sản phẩm.
| Sản phẩm | Mục đích sử dụng | Liều dùng cho gia cầm |
| Timicosin 250 (Tilmicosin) | Kháng sinh nhóm macrolide điều trị CRD, khò khè, chảy nước mắt, sổ mũi | 1 ml cho 12,5 kg thể trọng, hoặc 1 ml pha cho 3 lít nước uống, dùng liên tục 3–5 ngày |
| Doli 500 (Doxycycline và Colistin) | Phối hợp khi CRD ghép E. coli (CCRD) | 2–2,5 g cho 100 kg thể trọng mỗi ngày, hoặc 1 g pha cho 5–10 lít nước uống, dùng 3–5 ngày |
| Amprosol | Làm tan đờm và bã đậu, giúp gà dễ thở và ăn uống trở lại | 1 ml pha cho 1 lít nước uống |
| Bromhexin 0,3% | Long đờm, giãn phế quản, dùng kèm kháng sinh trong CRD và CCRD | Theo hướng dẫn trên nhãn |
Với CRD đơn thuần, trại dùng Timicosin 250 làm kháng sinh chính, kết hợp Amprosol hoặc Bromhexin 0,3% để long đờm. Khi mổ khám thấy fibrin bao tim và gan, tức là đã chuyển sang CCRD, trại nên phối hợp thêm Doli 500 để kiểm soát E. coli. Thời gian ngưng sử dụng Timicosin 250 trước khi giết thịt gia cầm là 12 ngày, chủ trại cần tính toán khi đàn gà thịt sắp xuất chuồng.
Song song với dùng thuốc, trại cần tăng thông thoáng, giảm khí amoniac và giữ chất độn chuồng khô. Chế phẩm sinh học Decon-S có thể dùng để cải thiện chất độn chuồng và giảm mùi hôi. Chủ trại cũng cần lưu ý rằng từ ngày 01/01/2026, việc dùng kháng sinh để phòng bệnh trong chăn nuôi đã bị cấm, vì vậy kháng sinh chỉ được dùng khi đàn đã có bệnh.
8. Phòng bệnh CRD
Phòng bệnh CRD bắt đầu từ con giống và môi trường nuôi, vì kháng sinh không thể loại bỏ hoàn toàn mầm bệnh một khi đàn đã nhiễm.
8.1. Con giống và an toàn sinh học
Chủ trại nên chọn gà giống từ các đàn bố mẹ sạch MG, có chứng nhận kiểm tra định kỳ. Trại cần áp dụng cùng vào cùng ra, không nuôi chung nhiều lứa tuổi, sát trùng kỹ chuồng giữa các lứa và hạn chế người, xe ra vào khu nuôi. Quản lý tốt tiểu khí hậu chuồng, gồm nhiệt độ, độ ẩm, thông thoáng và khí độc, giúp giảm đáng kể nguy cơ bệnh bùng phát.
8.2. Vaccine phòng CRD
Theo Merck Veterinary Manual, có hai nhóm vaccine phòng MG là vaccine sống và vaccine vô hoạt dạng nhũ dầu. Vaccine vô hoạt giúp giảm sụt trứng ở gà đẻ nhưng không ngăn được hoàn toàn việc nhiễm bệnh. Vietfarm phân phối vaccine vô hoạt nhũ dầu MG-BAC, dùng phòng bệnh hô hấp mãn tính do Mycoplasma gallisepticum trên gà và gà tây, phù hợp cho gà đẻ và gà giống nuôi dài ngày.
9. Câu hỏi thường gặp
9.1. Bệnh CRD có chữa khỏi hẳn được không?
Kháng sinh giúp giảm triệu chứng, giảm số gà chết và giảm lượng mầm bệnh, nhưng không loại bỏ hoàn toàn Mycoplasma khỏi đàn. Gà đã nhiễm vẫn mang trùng suốt đời, vì vậy mục tiêu thực tế là kiểm soát bệnh bằng thuốc đúng lúc, môi trường tốt và con giống sạch.
9.2. Vì sao cho uống thuốc hết bệnh rồi đàn lại bị lại?
Nguyên nhân thường gặp là trại ngưng thuốc quá sớm khi thấy gà đỡ, chọn kháng sinh không có tác dụng với Mycoplasma, hoặc chuồng nuôi vẫn bí và nhiều khí amoniac. Chỉ cần đàn gặp stress, mầm bệnh còn sót lại sẽ bùng phát trở lại.
9.3. Gà đẻ bị CRD có ảnh hưởng đến trứng không?
Gà đẻ mắc CRD thường ít triệu chứng nhưng số trứng mỗi mái trong chu kỳ giảm. Với đàn gà giống, mầm bệnh còn lây qua trứng sang gà con, nên đàn giống cần được kiểm soát MG chặt chẽ hơn đàn gà đẻ thương phẩm.
9.4. Bệnh CRD có lây sang người không?
Mycoplasma gallisepticum gây bệnh cho gà và gà tây, không gây bệnh cho người. Tuy vậy, người chăm sóc có thể mang mầm bệnh trên quần áo, dụng cụ sang các đàn khác, nên cần thay đồ bảo hộ và sát trùng khi đi giữa các dãy chuồng.
10. Liên hệ tư vấn
Đàn gà của anh/chị đang khò khè kéo dài hoặc cứ điều trị xong lại tái phát? Anh/chị có thể nhắn Zalo cho Vietfarm, gửi kèm ảnh gà bệnh và ảnh mổ khám túi khí, gan, tim để được tư vấn cách phân biệt CRD với CCRD và phác đồ xử lý phù hợp với trại. Dịch vụ tư vấn miễn phí và phản hồi trong giờ hành chính.
Zalo: 0898.286.345
