Đến tuần thứ 3, khi cân mẫu, chủ trại nhận ra đàn gà chênh lệch trọng lượng rất lớn. Nhiều con lông xơ xác, phân còn lẫn thức ăn chưa tiêu hóa. Vài tuần sau, trong đàn lại xuất hiện những con sưng khớp gối, đi khập khiễng và nằm một chỗ cạnh máng ăn. Hai hiện tượng tưởng như không liên quan này có thể cùng do một tác nhân gây ra, đó là Reovirus.
Bệnh do Reovirus ở gà là nhóm bệnh do virus thuộc giống Orthoreovirus, họ Reoviridae gây ra, với nhiều thể bệnh khác nhau như viêm khớp (Viral Arthritis), viêm ruột (Enteric Disease) và hội chứng kém hấp thu (Malabsorption Syndrome). Bệnh làm gà chậm lớn, tăng tỷ lệ loại thải và tăng tỷ lệ chết trong đàn.
1. Bệnh do Reovirus gây thiệt hại như thế nào?
Thiệt hại chính của bệnh do Reovirus nằm ở số gà còi cọc trong đàn. Tỷ lệ gà còi cọc thường dao động từ 5% đến 10%, nhưng có những đàn lên tới 40–50%. Tỷ lệ nhiễm bệnh dao động từ 5% đến 50%, và tỷ lệ chết thường ở mức 2–10%.
Reovirus là nguyên nhân chính gây ra hội chứng kém hấp thu ở gà từ 1 đến 3 tuần tuổi, đồng thời là nguyên nhân gây viêm khớp ở gà trên 4 tuần tuổi. Khi gà đang mắc bệnh thiếu máu truyền nhiễm (CAV), nhiễm E. coli, bệnh viêm phế quản truyền nhiễm (IB) hoặc bệnh Newcastle (ND) mà nhiễm thêm Reovirus, bệnh sẽ càng trầm trọng và có thể gây suy giảm miễn dịch cho gà.
2. Nguyên nhân và đường lây truyền của bệnh
Reovirus là virus mang vật chất di truyền RNA sợi đôi và không có vỏ bọc. Virus gây bệnh trên gà, gà tây và các loại gia cầm khác.
Reovirus có sức đề kháng cao với nhiệt độ. Virus có thể tồn tại 8–10 giờ ở 60°C, 15–16 tuần ở 37°C và 48–51 tuần ở 22°C. Trong môi trường chăn nuôi, virus sống được 10 ngày trên lông gà, vỏ trứng và thức ăn, và tồn tại ít nhất 10 tuần trong nước. Virus bị bất hoạt bởi ethanol 70%, i-ốt hữu cơ 0,5% và dung dịch hydrogen peroxide (H₂O₂) 5%. Những đặc điểm này cho thấy chủ trại cần chú ý vệ sinh cả hệ thống nước uống, chứ không chỉ riêng nền chuồng.
Reovirus lây theo hai con đường. Virus có thể truyền dọc từ gà mẹ sang gà con qua trứng, và truyền ngang từ gà bệnh sang gà khỏe qua đường hô hấp và đường tiêu hóa. Ngoài ra, virus có thể tồn tại trong thời gian dài ở hạch manh tràng và dịch khớp, đặc biệt ở những con gà bị nhiễm từ khi còn nhỏ.
3. Triệu chứng của bệnh do Reovirus
Thời gian nung bệnh của Reovirus dao động từ 1 đến 13 ngày, tùy thuộc vào chủng virus, tuổi gà và đường xâm nhập của virus. Bệnh biểu hiện qua hai thể chính, và mỗi thể thường gặp ở một lứa tuổi khác nhau.
Hội chứng kém hấp thu thường gặp ở gà từ 1 đến 3 tuần tuổi. Trong đàn xuất hiện những con có thể trạng nhỏ hơn hẳn, lông xơ xác và lông cánh thường bị xoắn lại. Gà đi phân lỏng có dịch nhầy và thức ăn chưa được tiêu hóa, phân dính bết quanh lỗ huyệt. Chân và mỏ gà nhạt màu, và khi lấy máu kiểm tra thì thấy đường huyết giảm.
Viêm khớp thường gặp ở gà trên 4 tuần tuổi. Khớp bàn chân và khớp gối của gà sưng hoặc viêm ở một hoặc cả hai chân. Gà bị què, ít vận động và thường nằm một chỗ gần máng ăn, máng uống. Theo Merck Veterinary Manual, gân gót (gân gastrocnemius) của gà có thể bị đứt, và tình trạng này gặp nhiều nhất ở gà bố mẹ.
4. Chẩn đoán phân biệt bệnh do Reovirus
Gà què và gà còi đều có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra, từ virus, vi khuẩn cho đến dinh dưỡng và điều kiện úm. Vì vậy, chủ trại cần đối chiếu triệu chứng với các bệnh dễ nhầm lẫn trước khi quyết định cách xử lý. Bảng dưới đây tổng hợp hai nhóm triệu chứng thường gặp.
| Triệu chứng thấy ở trại | Các bệnh, tình trạng cần phân biệt | Dấu hiệu giúp định hướng |
| Gà bị què, sưng khớp | Mycoplasma synoviae, tụ cầu khuẩn (Staphylococcus), E. coli, thiếu canxi và phốt pho, còi xương | Gà bị Reovirus có gân gót sưng, có thể đứt gân, và khớp chứa dịch đặc màu vàng. Các nguyên nhân do vi khuẩn hoặc dinh dưỡng không thể phân biệt chắc chắn bằng mắt thường mà cần xét nghiệm |
| Đàn gà còi, lớn không đều và đi phân sống | Úm kém, thiếu nhiệt; bệnh thiếu máu truyền nhiễm (CAV); bệnh Gumboro | Gà bị Reovirus có ruột non mỏng chứa chất nhầy màu cam và dạ dày tuyến sưng. Gà bị CAV có tủy xương đùi màu vàng nhạt. Gà bị Gumboro có túi Bursa sưng và xuất huyết |
Danh sách bệnh cần phân biệt khi gà què theo Merck Veterinary Manual; dấu hiệu định hướng được tổng hợp từ tài liệu bệnh gia cầm của Vietfarm.
Để xác nhận bệnh, chủ trại nên gửi nguyên chân của những con gà có triệu chứng tới cơ quan thú y hoặc phòng xét nghiệm. Các phương pháp thường được sử dụng là RT-PCR và phân lập virus từ gân và dịch khớp (nguồn: Merck Veterinary Manual).
5. Bệnh tích của bệnh do Reovirus
Bệnh tích của bệnh do Reovirus khác nhau giữa hai thể bệnh.
Ở hội chứng kém hấp thu, khi mổ khám, người nuôi thấy tuyến ức, tuyến tụy và túi Bursa teo nhỏ. Dạ dày tuyến sưng to và mở rộng về phía dạ dày cơ. Ruột non bị xoắn lại, thành ruột mỏng, bên trong bị viêm, chứa nhiều nước và chất nhầy màu cam. Đầu xương đùi bị viêm, hoại tử và biến dạng, còn tủy xương có màu nhạt.
Ở thể viêm khớp, khớp bàn chân và khớp đầu gối chứa nhiều dịch đặc màu vàng, và dây chằng sưng to.
6. Phòng bệnh do Reovirus
Phòng bệnh do Reovirus cần kết hợp ba nhóm biện pháp: quản lý chăm sóc tốt, an toàn sinh học và chương trình vaccine cho đàn bố mẹ.
Về quản lý và an toàn sinh học, trại cần thực hiện an toàn sinh học để ngăn mầm bệnh xâm nhập. Giai đoạn úm phải bảo đảm đủ nhiệt độ, thức ăn và nước uống được cung cấp đầy đủ và sạch sẽ. Ngoài ra, trại cần làm vaccine phòng các bệnh gây suy giảm miễn dịch như Marek và Gumboro để gà có nền miễn dịch tốt.
Về vaccine, trại chủng vaccine Reovirus cho đàn gà bố mẹ, gồm cả gà bố mẹ giống thịt và gà bố mẹ giống đẻ, để tạo miễn dịch thụ động truyền sang gà con. Lịch chủng gồm ba lần như bảng dưới đây.
| Lần chủng | Tuổi của gà bố mẹ |
| Lần 1 | 12 ngày tuổi |
| Lần 2 | 6 tuần tuổi |
| Lần 3 | 20 tuần tuổi |
Vietfarm hiện đang phân phối hai vaccine Reovirus của Zoetis. V.A. Chick Vac là vaccine Reovirus sống giảm độc lực. Tri-Reo là vaccine Reovirus bất hoạt, chứa các chủng 1133, 2408 và 3005, nhắm tới các nhóm vấn đề viêm gân, viêm khớp, kém hấp thu và tổn thương đầu xương đùi.
Bên cạnh đó, trên thị trường còn có một số vaccine khác để chủ trại tham khảo, gồm Nobilis REO 1133 và Nobilis Reo+IB+G+ND của MSD, và CEVA REPROMUNE 4 của Ceva.
Chủ trại cũng nên biết rằng vaccine thương mại có thể không bảo hộ được trước các chủng Reovirus biến thể (nguồn: Merck Veterinary Manual). Đây là lý do an toàn sinh học và quản lý úm vẫn giữ vai trò quan trọng, ngay cả khi đàn bố mẹ đã được chủng vaccine đầy đủ.
7. Trại đã có bệnh do Reovirus thì xử lý như thế nào?
Vì bệnh do virus gây ra, hiện không có thuốc điều trị đặc hiệu. Kháng sinh hay các sản phẩm hỗ trợ đều không điều trị hay tiêu diệt được Reovirus. Mục tiêu của việc xử lý là giảm thiệt hại cho đàn và giữ sức đề kháng cho tổng đàn. Trại có thể thực hiện theo các bước sau.
Bước 1: Loại thải những con yếu. Trại nên loại thải những con què không thể tự đi đến máng ăn, máng uống và những con còi nặng, vì những con này khó có khả năng phục hồi và tiếp tục tiêu tốn chi phí nuôi.
Bước 2: Bổ sung vitamin C và khoáng vi lượng. Trại pha các sản phẩm dưới đây vào nước cho gà uống trong 2 giờ mỗi ngày và dùng liên tục 3 ngày.
| Sản phẩm | Cách dùng | Liều dùng |
| Vitamin C | Pha vào nước uống | 1 g cho 1 lít nước |
| MinChela-LB (khoáng vi lượng kẽm, đồng, selen và kali dạng dung dịch) | Pha vào nước uống | 1 ml cho 1 lít nước |
Bước 3: Hỗ trợ sức đề kháng và miễn dịch cho tổng đàn. Trại có thể bổ sung Elan®C12 và β-Glucan Miễn Dịch của Vietfarm. Tuy nhiên, chủ trại không nên dùng các sản phẩm này thường xuyên như một phác đồ bắt buộc, mà nên dùng theo từng giai đoạn có nguy cơ, chẳng hạn khi đàn đang bị stress, sau khi làm vaccine, sau đợt điều trị hoặc khi đàn có dấu hiệu suy giảm sức khỏe. Liều dùng được thực hiện theo đúng nhãn của từng sản phẩm.
Elan®C12 là sản phẩm trộn thức ăn do Vietfarm phân phối, chứa Monolaurin (Lauric acid dạng ester hóa) với hàm lượng từ 40% trở lên. Theo nhãn, sản phẩm giúp tăng cường miễn dịch tự nhiên khi áp lực mầm bệnh cao, ức chế vi khuẩn kế phát (đặc biệt là Clostridium) và bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa. Điểm khác biệt của Elan®C12 nằm ở nguồn nguyên liệu và công nghệ bào chế, giúp sản phẩm ổn định và đạt hiệu quả tốt trong việc hỗ trợ điều trị bệnh. Liều dùng là 1 kg cho 1 tấn thức ăn khi phòng định kỳ, và 2 kg cho 1 tấn thức ăn khi áp lực dịch bệnh cao hoặc đàn đang có bệnh.
8. Câu hỏi thường gặp
Gà bị què có dùng kháng sinh được không?
Nếu gà què do Reovirus, kháng sinh không có tác dụng vì nguyên nhân là virus. Tuy nhiên, gà què còn có thể do Mycoplasma synoviae, tụ cầu khuẩn hoặc E. coli gây ra. Vì vậy, chủ trại nên xét nghiệm để loại trừ nguyên nhân do vi khuẩn trước khi quyết định dùng kháng sinh.
Gà thịt có cần tiêm vaccine Reovirus không?
Chương trình vaccine Reovirus chủ yếu dành cho đàn gà bố mẹ, nhằm truyền miễn dịch thụ động cho gà con. Với trại gà thịt, chủ trại nên chọn con giống từ những đàn bố mẹ đã được chủng đủ ba lần vào lúc 12 ngày, 6 tuần và 20 tuần tuổi.
Làm sao để biết đàn còi do Reovirus hay do úm kém?
Úm thiếu nhiệt và Reovirus đều có thể khiến đàn lớn không đều. Khi mổ khám, gà bị Reovirus thường có ruột non mỏng chứa chất nhầy màu cam, dạ dày tuyến sưng, tuyến tụy và túi Bursa teo nhỏ. Để chắc chắn, chủ trại cần gửi mẫu xét nghiệm.
Vì sao chuồng đã được sát trùng mà lứa sau vẫn bị bệnh?
Reovirus không có vỏ bọc và có sức đề kháng rất cao, có thể sống ít nhất 10 tuần trong nước và 48–51 tuần ở nhiệt độ 22°C. Trại cần sử dụng chất sát trùng có tác dụng với loại virus này, như i-ốt hữu cơ 0,5%, H₂O₂ 5% hoặc ethanol 70%, và phải vệ sinh cả hệ thống nước uống.
Đàn của anh/chị đang có gà còi, gà què, hay trại đang cần xây dựng chương trình vaccine Reovirus cho đàn bố mẹ? Anh/chị có thể nhắn Zalo cho Vietfarm để được tư vấn theo tình hình thực tế của trại. Dịch vụ tư vấn miễn phí và phản hồi trong giờ hành chính.
Zalo: 0898.286.345
