Heo con mới hơn một tuần tuổi bắt đầu đi phân sệt màu vàng như kem. Chủ trại cho uống kháng sinh 2–3 ngày nhưng tình trạng không đỡ, trong khi ổ heo ngày càng lớn lệch, nhiều con gầy và lông xù. Khi kháng sinh không có tác dụng với tiêu chảy ở heo con trong khoảng tuổi này, nguyên nhân rất có thể không phải vi khuẩn mà là cầu trùng.
Bệnh cầu trùng trên heo con là bệnh ký sinh trùng đường ruột do loài Cystoisospora suis (trước đây gọi là Isospora suis) gây ra. Bệnh thường xuất hiện ở heo con 5–15 ngày tuổi, làm tổn thương niêm mạc ruột non, gây tiêu chảy và khiến heo con chậm lớn kéo dài. Vì cầu trùng là ký sinh trùng nên kháng sinh không tiêu diệt được, và trại cần dùng đúng thuốc đặc hiệu kết hợp với vệ sinh chuồng đẻ để kiểm soát bệnh.
1. Bệnh cầu trùng gây thiệt hại như thế nào?
Cầu trùng là một trong những bệnh phổ biến nhất ở heo con theo mẹ. Theo Merck Veterinary Manual, Isospora suis có mặt ở tới 90% số đàn heo, và từ 25% đến hơn 50% số ổ heo con trong đàn bị ảnh hưởng. Tỷ lệ chết do cầu trùng có thể lên tới 20%.
Tuy vậy, thiệt hại lớn nhất không nằm ở số heo chết mà ở số heo còi. Theo Merck, những heo con mắc bệnh thường gầy, lông xù trong nhiều tuần và tiếp tục chậm lớn ngay cả sau khi đã hết tiêu chảy. Hậu quả là trọng lượng cai sữa thấp, đàn không đồng đều, và trại phải tốn thêm thời gian cũng như thức ăn ở các giai đoạn sau.
2. Nguyên nhân và vòng lây của bệnh
Tác nhân gây bệnh là Cystoisospora suis. Heo con bị nhiễm khi nuốt phải noãn nang (trứng cầu trùng) có trong phân tồn đọng ở chuồng đẻ, trên sàn hoặc trên vú nái. Sau khi vào ruột, cầu trùng phát triển và phá hủy lớp nhung mao ở hỗng tràng và hồi tràng của ruột non (nguồn: Merck Veterinary Manual).
Điều khiến cầu trùng khó kiểm soát là noãn nang rất bền ngoài môi trường. Theo Merck Veterinary Manual, noãn nang có thể sống hơn 10 tháng trong môi trường và chỉ cần 12–24 giờ ở nhiệt độ 25–35°C là đã có khả năng gây nhiễm. Điều kiện ấm áp trong chuồng đẻ và ổ úm vì thế rất thuận lợi cho cầu trùng phát triển. Noãn nang cũng chịu được nhiều loại thuốc sát trùng thông thường, nên một chuồng đẻ đã được rửa và phun sát trùng vẫn có thể còn mầm bệnh.
Bên cạnh Cystoisospora suis, heo còn có thể nhiễm nhiều loài cầu trùng Eimeria. Tuy nhiên, theo Merck, Eimeria hiếm khi gây bệnh rõ ở heo con theo mẹ và chủ yếu chỉ gây viêm ruột khi heo lớn hơn bị nhiễm nặng.
3. Triệu chứng của bệnh cầu trùng
Bệnh thường xuất hiện khi heo con được 5–15 ngày tuổi. Theo Merck Veterinary Manual, phân của heo con mắc bệnh có thể từ dạng sệt như kem hoặc màu trắng, đến tiêu chảy toàn nước màu vàng. Khác với tiêu chảy do virus PED hay TGE, heo con mắc cầu trùng thường không nôn.
Heo con bệnh vẫn bú nhưng gầy dần, lông xù, da kém hồng hào và lớn chậm hơn hẳn so với những con cùng ổ. Một dấu hiệu đáng chú ý là heo con không đáp ứng khi được điều trị bằng kháng sinh. Theo Merck, việc tiêu chảy không cải thiện sau khi dùng kháng sinh chính là một gợi ý giúp chẩn đoán cầu trùng.
4. Chẩn đoán phân biệt: dựa vào tuổi heo con và dấu hiệu nôn
Heo con có thể bị tiêu chảy do nhiều nguyên nhân khác nhau, và mỗi nguyên nhân thường gặp ở một khoảng tuổi nhất định. Vì vậy, tuổi của heo con khi bắt đầu tiêu chảy, cùng với việc heo có nôn hay không, là hai dấu hiệu quan trọng giúp chủ trại khoanh vùng nguyên nhân.
Bảng dưới đây tổng hợp các nguyên nhân gây tiêu chảy ở heo con mà chủ trại cần phân biệt với cầu trùng.
| Dấu hiệu thấy ở trại | Nguyên nhân cần nghĩ tới | Dấu hiệu giúp định hướng |
| Heo con 5–15 ngày tuổi đi phân sệt như kem hoặc vàng lỏng, không nôn, dùng kháng sinh không đỡ | Cầu trùng | Heo gầy dần, lông xù, ổ lớn lệch |
| Heo con tiêu chảy phân vàng trong những ngày đầu sau sinh | Tiêu chảy do E. coli | Thường xuất hiện sớm hơn cầu trùng và có đáp ứng với kháng sinh phù hợp |
| Heo con tiêu chảy phân lẫn máu, chết nhanh | Viêm ruột do Clostridium perfringens | Phân có máu là dấu hiệu khác biệt |
| Heo con tiêu chảy kèm nôn, lan nhanh cả dãy chuồng đẻ | PED, TGE và các virus đường ruột | Có biểu hiện nôn, nái cũng có thể bỏ ăn |
| Heo con tiêu chảy phân vàng trắng lẫn sữa, ít nôn | Rotavirus | Cần xét nghiệm để phân biệt với cầu trùng |
Danh sách bệnh cần phân biệt theo Merck Veterinary Manual (cầu trùng ở heo); dấu hiệu định hướng tổng hợp từ Merck và The Pig Site.
Nếu heo con có nôn kèm tiêu chảy, chủ trại có thể tham khảo thêm bài viết về heo con bị nôn và tiêu chảy của Vietfarm.
Để xác nhận bệnh cầu trùng, trại có thể gửi mẫu phân của heo con tới phòng xét nghiệm để tìm noãn nang. Tuy nhiên, theo Merck Veterinary Manual, heo con thường bắt đầu tiêu chảy trước khi noãn nang xuất hiện trong phân, nên một mẫu phân lấy quá sớm có thể cho kết quả âm tính dù heo đang mắc bệnh. Vì vậy, trại nên lấy mẫu phân nhiều lần trong vài ngày. Một cách chẩn đoán nhanh hơn là mổ khám một heo con bệnh và làm phết niêm mạc ruột non để soi tìm cầu trùng.
5. Bệnh tích khi mổ khám
Khi mổ khám heo con mắc cầu trùng, tổn thương tập trung ở ruột non, chủ yếu là hỗng tràng và hồi tràng. Theo Merck Veterinary Manual, nhung mao ruột bị teo và cùn đi, niêm mạc có thể có những ổ loét. Ở những ca nặng, ruột bị viêm hoại tử và phủ một lớp màng giả. Tổn thương niêm mạc ruột cũng tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập gây nhiễm khuẩn kế phát.
6. Phòng bệnh cầu trùng cho heo con
Chương trình phòng cầu trùng hoàn chỉnh cần kết hợp ba yếu tố: dùng thuốc phòng sớm cho heo con, vệ sinh chuồng đẻ đúng cách và giảm áp lực noãn nang trong môi trường.
6.1. Dùng thuốc phòng cầu trùng sớm cho heo con
Hoạt chất thường được dùng để phòng cầu trùng do Cystoisospora suis ở heo con là toltrazuril. Theo Merck Veterinary Manual và các nghiên cứu về cầu trùng heo con, việc cho heo con uống một liều toltrazuril duy nhất vào khoảng 3–5 ngày tuổi giúp giảm rõ rệt lượng noãn nang thải ra và giảm tình trạng tiêu chảy. Với các chế phẩm toltrazuril 5%, lịch dùng phổ biến là một liều vào khoảng 3–5 ngày tuổi, với liều theo đúng nhãn của từng sản phẩm.
Hiện Vietfarm chưa có sản phẩm chứa toltrazuril trong danh mục. Thông tin trên được cung cấp để chủ trại tham khảo khi lựa chọn sản phẩm được phép lưu hành cho heo.
Chủ trại cũng cần biết rằng đã có nghiên cứu ghi nhận chủng Cystoisospora suis kháng toltrazuril (nguồn: Parasites & Vectors, 2017). Vì vậy, thuốc chỉ phát huy hiệu quả lâu dài khi được kết hợp với vệ sinh chuồng trại tốt.
6.2. Vệ sinh chuồng đẻ đúng cách
Vì noãn nang chịu được nhiều chất sát trùng thông thường, việc vệ sinh chuồng đẻ cần làm kỹ hơn so với các bệnh khác. Merck Veterinary Manual khuyến cáo làm sạch và sát trùng chuồng triệt để, trong đó việc rửa bằng hơi nước nóng ở 65°C trong ít nhất 15 phút có thể diệt được noãn nang. Theo Merck, chuồng có sàn khe cũng giúp giảm bệnh, vì phân rơi xuống dưới và heo con ít tiếp xúc với noãn nang hơn.
Trong thực tế, chủ trại nên thực hiện những việc dưới đây giữa các lứa đẻ.
- Trại cạo sạch toàn bộ phân và chất bẩn bám trên sàn, khe sàn và ô chuồng.
- Trại rửa chuồng bằng nước nóng hoặc hơi nước nóng nếu có điều kiện.
- Trại phun sát trùng và để chuồng khô hoàn toàn trước khi đưa nái mới vào.
- Trong thời gian nuôi con, trại dọn phân hằng ngày để hạn chế noãn nang tích tụ trong ổ úm.
7. Xử lý khi heo con mắc cầu trùng ghép vi khuẩn
Trong thực tế, nhiều ca cầu trùng ở heo con bị ghép thêm vi khuẩn E. coli hoặc Clostridium, vì niêm mạc ruột đã bị cầu trùng làm tổn thương. Khi đó, Vietfarm khuyến cáo xử lý theo nguyên tắc đánh đúng cầu trùng, kiểm soát bội nhiễm vi khuẩn và phục hồi đường ruột, theo thứ tự dưới đây.
- Xử lý cầu trùng bằng thuốc đặc hiệu. Trại dùng thuốc chứa toltrazuril theo đúng nhãn sản phẩm được phép sử dụng cho heo. Kháng sinh không có tác dụng với cầu trùng.
- Kiểm soát bội nhiễm vi khuẩn khi có dấu hiệu nghi ngờ. Khi heo con có dấu hiệu bội nhiễm E. coli hoặc Clostridium, Vietfarm ưu tiên dùng Amoxi 50, mỗi gram chứa Amoxicillin trihydrate 500 mg, với liều cho heo theo nhãn là 1 g cho 40–50 kg thể trọng mỗi ngày.
- Điều trị cá thể cho những con bệnh nặng. Với những heo con bệnh nặng, bỏ bú, mất nước hoặc không thể dùng thuốc đường uống, bác sĩ thú y có thể cân nhắc tiêm Nanococ (Sulfamethoxazole 200 mg và Trimethoprim 40 mg trong mỗi ml) với liều 1 ml cho 15 kg thể trọng. Nanococ chỉ dùng cho từng con bệnh nặng, không dùng đại trà thay cho thuốc đường uống.
- Phục hồi đường ruột sau khi đã kiểm soát tiêu chảy. Trại bổ sung Nevaprotic, chứa các chủng lợi khuẩn Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis, để hỗ trợ phục hồi hệ vi sinh và chức năng tiêu hóa. Liều dùng cho heo theo nhãn là 100 g pha cho 200–300 lít nước uống, hoặc 100 g trộn cho 300–500 kg thức ăn.
Trong suốt quá trình xử lý, trại cần bù nước và điện giải, giữ ấm ổ úm và vệ sinh chuồng hằng ngày, vì heo con tiêu chảy do cầu trùng ghép vi khuẩn rất dễ mất nước và suy kiệt.
Điều chủ trại cần ghi nhớ là không nên phối hợp hai, ba loại kháng sinh mỗi khi thấy heo con tiêu chảy. Cầu trùng phải được xử lý bằng thuốc đặc hiệu, còn kháng sinh chỉ dùng khi có cơ sở nghi ngờ hoặc đã xác định bội nhiễm vi khuẩn.
8. Câu hỏi thường gặp
Heo con tiêu chảy dùng kháng sinh không khỏi có phải do cầu trùng không?
Đây là một dấu hiệu gợi ý rất đáng chú ý, nhất là khi heo con đang ở khoảng 5–15 ngày tuổi và không nôn. Tuy vậy, trại vẫn nên gửi mẫu phân hoặc mổ khám để xác nhận, vì virus như rotavirus cũng không đáp ứng với kháng sinh.
Nên cho heo con uống thuốc phòng cầu trùng lúc mấy ngày tuổi?
Thời điểm phổ biến là khoảng 3–5 ngày tuổi, trước khi bệnh thường bắt đầu xuất hiện. Liều và cách dùng cụ thể phải theo đúng nhãn của sản phẩm chứa toltrazuril mà trại lựa chọn.
Phun sát trùng chuồng đẻ có diệt được cầu trùng không?
Noãn nang cầu trùng chịu được nhiều loại thuốc sát trùng thông thường, nên chỉ phun sát trùng là chưa đủ. Trại cần cạo sạch phân, rửa chuồng bằng nước nóng hoặc hơi nước nóng nếu có điều kiện, và để chuồng khô hoàn toàn trước khi nhập nái mới.
Heo con đã khỏi cầu trùng có bị còi không?
Nhiều heo con sau khi khỏi bệnh vẫn chậm lớn trong vài tuần do niêm mạc ruột cần thời gian để phục hồi. Trại nên bổ sung lợi khuẩn hỗ trợ đường ruột và theo dõi tăng trọng của những con này sau cai sữa.
Chuồng đẻ của anh/chị đang có heo con tiêu chảy kéo dài mà dùng kháng sinh không đỡ? Anh/chị có thể nhắn Zalo cho Vietfarm để được tư vấn cách khoanh vùng nguyên nhân và xây dựng chương trình phòng cầu trùng phù hợp với trại. Dịch vụ tư vấn miễn phí và phản hồi trong giờ hành chính.
Zalo: 0898.286.345
