Đàn gà con mới được khoảng 2 tuần tuổi nhưng lớn không đều, mào và chân của nhiều con nhợt nhạt, một vài con xuất hiện cánh thâm xanh rồi hoại tử. Chủ trại đã dùng thuốc đường ruột, thuốc hô hấp nhưng tình trạng không cải thiện. Lý do là gốc rễ của vấn đề có thể không nằm ở đường ruột hay đường hô hấp, mà nằm ở tủy xương của gà con và ở chính đàn gà bố mẹ.
Bệnh thiếu máu truyền nhiễm (CAV – Chicken Anemia Virus) là bệnh do virus thuộc giống Gyrovirus, họ Circoviridae gây ra, đặc trưng bởi hiện tượng thiếu máu, teo tủy xương và teo các cơ quan lympho, dẫn đến ức chế miễn dịch. Bệnh ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất chăn nuôi, chủ yếu thông qua các bệnh nhiễm trùng thứ phát đi kèm.
1. Bệnh CAV gây thiệt hại như thế nào?
Theo Merck Veterinary Manual, tỷ lệ chết do bệnh CAV thường ở mức 10–20%, và có thể lên tới 60% ở các đàn gà con. Mức độ thiệt hại thực tế phụ thuộc rất nhiều vào các bệnh nhiễm trùng thứ phát mà đàn mắc phải.
Thiệt hại của bệnh CAV không chỉ nằm ở số gà chết. Gà mắc bệnh tăng trọng kém và bị ức chế miễn dịch, nên dễ mắc thêm các bệnh khác. Bệnh trở nên đặc biệt trầm trọng khi đàn đồng thời mắc bệnh Marek, Gumboro hoặc bệnh do Reovirus.
2. Nguyên nhân và đường lây truyền của bệnh
Virus CAV có kích thước nhỏ, mang vật chất di truyền là DNA sợi đơn và không có vỏ bọc. Tất cả các chủng virus CAV phân lập được đều thuộc cùng một serotype. Virus có ba protein chính: VP1 và VP2 tạo thành lớp vỏ protein bên ngoài và liên quan đến đáp ứng miễn dịch, còn VP3 là protein gây chết các tế bào vật chủ bị nhiễm.
Virus CAV có sức đề kháng rất cao. Virus chịu được môi trường có pH 3 và chịu được chloroform. Virus chỉ bị bất hoạt khi ở 70°C trong 1 giờ hoặc 80°C trong 5 phút, khi tiếp xúc với dung môi lipid, hoặc khi được xử lý 2 giờ ở 37°C bằng dung dịch thuốc sát trùng 5% (như hợp chất amoni bậc 4, xà phòng lưỡng tính và orthodichlorobenzene). Vì vậy, việc vệ sinh chuồng trại để loại bỏ virus CAV đòi hỏi chủ trại phải làm kỹ, đúng nồng độ và đủ thời gian.
Gà là vật chủ tự nhiên của virus CAV, và gà ở mọi lứa tuổi đều có thể bị nhiễm. Virus lây lan theo hai con đường. Đường thứ nhất là truyền ngang, xảy ra trực tiếp hoặc gián tiếp qua đường tiêu hóa, ngoài ra còn qua đường hô hấp và qua biểu mô nang lông bị nhiễm bệnh. Đường thứ hai là truyền dọc, xảy ra trong khoảng 8–14 ngày sau khi đàn gà bố mẹ chưa có kháng thể bị nhiễm bệnh, hoặc qua tinh dịch của gà trống mắc bệnh.
Chính con đường truyền dọc là lý do khiến việc kiểm soát bệnh CAV phải bắt đầu từ đàn gà bố mẹ, chứ không thể chỉ xử lý tại trại gà thịt.
3. Triệu chứng của bệnh CAV
Bệnh CAV có thời gian ủ bệnh tương đối dài, khoảng 8 ngày sau khi gà nhiễm virus, và cần vài tuần để bệnh lây lan ra toàn đàn. Gà ở mọi độ tuổi đều mẫn cảm với bệnh, nhưng các dấu hiệu lâm sàng chủ yếu được thấy ở gà nhỏ dưới 2 tuần tuổi. Theo Merck Veterinary Manual, triệu chứng thường xuất hiện vào khoảng 12–17 ngày sau khi gà nở.
Dấu hiệu đặc trưng của bệnh là gà bị thiếu máu, ủ rũ và nhợt nhạt. Máu của gà bệnh loãng và khó đông, đồng thời gà tăng trọng kém. Khi thấy đàn gà con ở độ tuổi này có biểu hiện nhợt nhạt và lớn không đều, chủ trại nên nghĩ đến khả năng đàn mắc bệnh CAV.
4. Chẩn đoán phân biệt bệnh CAV
Gà con ủ rũ, nhợt nhạt và chết tăng có thể do nhiều bệnh khác nhau gây ra. Chủ trại cần đối chiếu triệu chứng với các bệnh dễ nhầm lẫn và sau đó xác nhận bằng xét nghiệm. Bảng dưới đây tổng hợp hai trường hợp thường gặp.
| Triệu chứng hoặc bệnh tích | Các bệnh cần phân biệt | Dấu hiệu giúp định hướng |
| Gà con dưới 3 tuần tuổi ủ rũ, nhợt nhạt và chết tăng | Bệnh viêm gan thể vùi (IBH), bệnh Gumboro | Gà bị IBH có gan sưng, màu vàng và có điểm xuất huyết. Gà bị Gumboro có túi Bursa sưng, xuất huyết và thường gặp ở gà 3–6 tuần tuổi. Gà bị CAV có tủy xương đùi màu vàng nhạt và máu loãng |
| Cánh gà thâm xanh, da hoại tử | Bệnh viêm da hoại thư do vi khuẩn | Cánh xanh là hiện tượng xuất huyết dưới da và thường đi kèm nhiễm khuẩn. Bệnh CAV là nền làm cho tình trạng này nặng hơn, vì vậy khi xử lý vi khuẩn, trại vẫn cần tìm ra nguyên nhân gốc |
Dấu hiệu định hướng được tổng hợp từ tài liệu bệnh gia cầm của Vietfarm và Merck Veterinary Manual.
Để xác nhận bệnh, chủ trại gửi mẫu tới cơ quan thú y hoặc phòng xét nghiệm. Các phương pháp thường được sử dụng là PCR từ mẫu máu, tuyến ức hoặc lách, và đo tỷ lệ hồng cầu (hematocrit); nếu tỷ lệ này dưới 27%, gà được xác định là bị thiếu máu (nguồn: Merck Veterinary Manual).
5. Bệnh tích của bệnh CAV
Khi mổ khám gà mắc bệnh CAV, người nuôi sẽ thấy da xuất huyết tập trung ở cánh, sau đó chuyển sang màu xanh, đặc biệt ở phần cuối của cánh. Đặc điểm này là lý do bệnh còn được gọi là “bệnh cánh xanh”. Phần đầu cánh bị xuất huyết có thể hoại tử do nhiễm trùng thứ phát.
Nếu gà bị thiếu máu trầm trọng, niêm mạc dạ dày tuyến, vùng dưới da và cơ cũng xuất huyết. Tuyến ức của gà teo lại, các thùy nhỏ đi và có màu xám.
Tủy xương teo là bệnh tích đặc trưng nhất của bệnh CAV và được đánh giá ở phần đầu xương đùi. Tủy xương của gà bệnh bị nhiễm mỡ, có màu vàng hoặc hồng, và trong một số trường hợp có màu đỏ sậm.
6. Phòng bệnh CAV: bắt đầu từ đàn gà bố mẹ
Trọng tâm của việc phòng bệnh CAV là tạo miễn dịch cho đàn gà bố mẹ, để đàn bố mẹ truyền kháng thể bảo hộ qua trứng cho gà con. Đàn hậu bị được tiêm vaccine CAV sống nhược độc theo hướng dẫn của nhà sản xuất, thường từ khoảng 6 tuần tuổi, và trại cần bảo đảm đủ thời gian để đàn tạo miễn dịch trước khi bước vào giai đoạn đẻ.
Một số vaccine CAV trên thị trường mà chủ trại có thể tham khảo là NOBILIS® CAV P4 và AviPro® THYMOVAC. Đây không phải là sản phẩm Vietfarm phân phối.
Chủ trại cũng cần lưu ý rằng gà con nhận kháng thể mẹ truyền từ đàn bố mẹ đã chủng vaccine có thể kiểm soát được hiện tượng thiếu máu, nhưng vẫn có thể bị suy giảm miễn dịch. Vì vậy, bên cạnh vaccine, trại cần thực hiện tốt các biện pháp an toàn sinh học để ngăn mầm bệnh xâm nhập và lây lan, đồng thời giảm stress cho đàn và hạn chế các yếu tố gây suy giảm miễn dịch như bệnh Marek và Gumboro.
7. Trại đã có bệnh CAV thì xử lý như thế nào?
Bệnh CAV không có thuốc đặc trị. Khi đàn đã mắc bệnh, việc xử lý tập trung vào ba hướng: hỗ trợ sức đề kháng cho đàn, bổ sung dinh dưỡng giúp gà tạo máu và phục hồi, và xử lý các bệnh nhiễm khuẩn thứ phát khi cần.
7.1. Hỗ trợ sức đề kháng cho đàn
Trại nên sử dụng liên tục trong 5–7 ngày các sản phẩm hỗ trợ dưới đây, kết hợp với chế độ chăm sóc đặc biệt để tăng cường sức đề kháng cho đàn.
| Sản phẩm | Mục đích sử dụng | Liều dùng |
| Vitamin C | Tăng sức đề kháng cho gà | 1 g pha trong 1 lít nước |
| Livertonic Plus Oral | Hỗ trợ giải độc gan, thận | 1 ml pha trong 2 lít nước |
| Elan®C12 và β-Glucan Miễn Dịch | Hỗ trợ miễn dịch, sức khỏe đường ruột và giảm nguy cơ bội nhiễm | Theo hướng dẫn của nhà sản xuất |
Elan®C12 là sản phẩm trộn thức ăn do Vietfarm phân phối, chứa Monolaurin (Lauric acid dạng ester hóa) với hàm lượng từ 40% trở lên. Theo nhãn, sản phẩm giúp tăng cường miễn dịch tự nhiên khi áp lực mầm bệnh cao, ức chế vi khuẩn kế phát (đặc biệt là Clostridium) và bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa. Điểm khác biệt của Elan®C12 nằm ở nguồn nguyên liệu và công nghệ bào chế, giúp sản phẩm ổn định và đạt hiệu quả tốt trong việc hỗ trợ điều trị bệnh. Liều dùng là 1 kg cho 1 tấn thức ăn khi phòng định kỳ, và 2 kg cho 1 tấn thức ăn khi áp lực dịch bệnh cao hoặc đàn đang có bệnh.
Elan®C12 và β-Glucan Miễn Dịch là các sản phẩm hỗ trợ sức đề kháng, không phải thuốc điều trị bệnh CAV.
7.2. Bổ sung dinh dưỡng hỗ trợ tạo máu và miễn dịch
Vì bệnh CAV gây thiếu máu và teo tủy xương, chế độ dinh dưỡng trong giai đoạn phục hồi cần tập trung vào những chất tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào quá trình tạo máu và duy trì miễn dịch:
- Sắt (Fe) là nguyên liệu quan trọng để tổng hợp hemoglobin, từ đó hỗ trợ quá trình tạo hồng cầu.
- Vitamin B12 cần thiết cho quá trình tổng hợp DNA và tạo hồng cầu.
- Acid folic (vitamin B9) rất quan trọng cho quá trình phân chia tế bào và tạo máu; khi thiếu folate, cơ thể gà sẽ giảm sinh hồng cầu.
- Vitamin B6 tham gia vào quá trình chuyển hóa và tổng hợp heme.
- Vitamin C hỗ trợ chuyển hóa sắt và tăng khả năng chống oxy hóa, đặc biệt hữu ích khi gà đang phục hồi.
- Vitamin E kết hợp Selenium không trực tiếp tạo máu, nhưng hỗ trợ chống oxy hóa và chức năng miễn dịch, phù hợp cho giai đoạn gà bị stress và suy giảm miễn dịch.
- Protein và các acid amin thiết yếu cần thiết để tái tạo mô và tổng hợp các protein liên quan đến hồng cầu. Nếu khẩu phần thiếu protein, việc chỉ bổ sung vitamin và khoáng sẽ khó đạt hiệu quả tốt.
7.3. Xử lý bội nhiễm vi khuẩn
Kháng sinh không phải là thuốc điều trị bệnh CAV. Khi gà có dấu hiệu nhiễm khuẩn thứ phát, chẳng hạn như viêm da hoại thư, trại cần lựa chọn kháng sinh dựa trên bệnh tích, tình hình thực tế của trại, và ưu tiên làm kháng sinh đồ khi có điều kiện. Sản phẩm và liều dùng cần theo đúng nhãn hoặc theo chỉ định của bác sĩ thú y.
8. Câu hỏi thường gặp
Gà thịt có cần tiêm vaccine CAV không?
Vaccine CAV được dùng cho đàn gà bố mẹ để truyền kháng thể qua trứng cho gà con. Với trại gà thịt, điều quan trọng là chọn con giống từ những đàn bố mẹ đã có chương trình phòng bệnh CAV.
Vì sao gà bị CAV dễ mắc thêm các bệnh khác?
Virus CAV làm teo tủy xương và các cơ quan lympho như tuyến ức, khiến gà vừa bị thiếu máu vừa bị suy giảm miễn dịch. Đây là lý do bệnh trở nên nặng hơn rất nhiều khi đi kèm với bệnh Marek, Gumboro hay Reovirus.
Khi mua gà giống, chủ trại nên hỏi gì để giảm rủi ro bệnh CAV?
Chủ trại nên hỏi đàn bố mẹ có được chủng vaccine CAV trước khi đẻ hay không, và tình hình sức khỏe của đàn bố mẹ trong thời gian gần đây. Thông tin này quan trọng vì virus có thể truyền dọc qua trứng trong khoảng 8–14 ngày sau khi đàn bố mẹ chưa có kháng thể bị nhiễm bệnh.
Thuốc sát trùng thông thường có diệt được virus CAV không?
Virus CAV không có vỏ bọc và có sức đề kháng rất cao, chịu được pH 3 và chỉ bị bất hoạt ở 70°C trong 1 giờ hoặc khi được xử lý bằng một số dung dịch sát trùng 5% trong 2 giờ ở 37°C. Vì vậy, khâu vệ sinh chuồng trại cần được thực hiện kỹ lưỡng, đúng nồng độ và đủ thời gian tiếp xúc.
Đàn gà con của anh/chị đang nhợt nhạt, lớn không đều hay xuất hiện tình trạng cánh xanh? Anh/chị có thể nhắn Zalo cho Vietfarm để được tư vấn hướng xử lý và chương trình hỗ trợ phù hợp với tình hình trại. Dịch vụ tư vấn miễn phí và phản hồi trong giờ hành chính.
Zalo: 0898.286.345
